Châu Lan

Hôm nay rảnh nên lấy DVD lễ trao giải Oscar ra xem. Đây là lần đầu tiên xem trọn lễ phát giải, thấy rất xúc động. Mình không biết gì về điện ảnh, mãi đến năm kia mới biết Tom Cruise là ai, trước đó cứ nhầm với Jim Carrey. Hồi nhỏ mình rất ít xem tivi, ấn tượng đọng lại của cả thời niên thiếu chỉ toàn là cải lương. Phim đã xem chỉ có duy nhất một bộ kiếm hiệp (hình như là Thần điêu đại hiệp) và một bộ tình cảm gì của Đài Loan có bài Mười năm tình cũ (hình như là Xóm vắng thì phải).

Mình không có một công việc cố định hay một nghề nghiệp rõ ràng như giáo viên hay y tá. Có thể vì vậy mà mình luôn ngưỡng mộ những người chuyên tâm làm một việc gì đó vài mươi năm. Mình ghen tỵ cảm giác thuộc về một cái gì đó, cảm giác đơn giản rõ ràng khi giới thiệu công việc của mình, cảm giác ổn định rằng sẽ không có gì thay đổi nhiều. Như với Oscar, những người làm trong ngành điện ảnh có một hoạt động vinh danh nghề của mình. Họ thuộc về ngành đó, họ biết con đường sẽ chông gai, họ biết mục tiêu cần phấn đấu, họ có thể dễ dàng chia sẻ với những người cùng nghề. Sự kiên trì tưởng là khó nhưng lại dễ đạt được, tất cả những gì người ta cần làm là tập trung ý chí vào một điểm duy nhất và không cần nghĩ ngợi nhiều. Chỉ cần quyết định một lần là có nên kiên trì hay không, sau đó thì mọi việc trở nên đơn giản.

Điều thứ hai khiến mình xúc động là người đoạt giải rất hay nhắc đến cha mẹ trong lời cảm ơn. Mình xúc động vì tình cảm gia đình, vì người đoạt giải biết tri ân gia đình, vì gia đình hạnh phúc thì con cái dễ thành đạt. Mình nhớ đến lễ tốt nghiệp, lúc đó tự dưng khóc không kìm được vì cảm giác lẻ loi. Xa nhà mấy năm không có cảm giác gì ngoài cảm giác tự do, tất cả lẻ loi hình như chỉ dồn lại vào lúc đó.

Vừa xem xong season 5 của Desperate housewives. Đây là season khiến mình suy nghĩ nhiều nhất vì nó tác động mạnh đến tình cảm của mình. Mỗi khi nhân vật đối diện một vấn đề cần giải quyết, một lựa chọn cần phải quyết định … người xem sẽ thấy rất involved, nhất là khi  vấn đề đó là vấn đề mình quan tâm hoặc ít nhất thì cũng có thể liên hệ đến (related). Hôm trước xem Chalenging cũng vậy, cứ run lên khi nghĩ đến việc nếu con mình mất tích. Mình rất đồng cảm với Linet, nghĩ nếu con mình cũng như vậy thì làm thế nào.

Nếu người thân của mình phạm pháp, mình có khai báo họ không? Giả sử luật pháp thực sự nghiêm minh, mình sẽ chọn không khai báo nếu như điều đó không làm hại đến ai cả. Tất nhiên nếu việc bị bắt là tốt cho họ (như để cai nghiện chẳng hạn) thì mình sẽ làm, còn nếu chỉ để đền tội vì sự công bằng thì mình chọn tình cảm hơn là công bằng. Sự chọn lựa sẽ khó khăn hơn nếu như vì không khai báo người thân mà một người khác bị oan. Nếu người khác đó là một người vô tội mà mình biết điều đó thì rất khó khăn để quyết định. Trong trường hợp này mình cũng không chắc mình sẽ làm gì?

Một người không thể biết rõ mọi thứ cho nên chỉ có thể quyết định dựa trên hiểu biết hạn chế của mình tại thời điểm đó mà thôi. Nếu một người có trách nhiệm, người đó sẽ chủ động tìm hiểu càng nhiều thông tin càng tốt trước khi hành động. Tuy nhiên người ta cũng chỉ làm được đến như vậy mà thôi, còn thì không thể biết được tất cả những mối liên hệ nhân quả chằng chịt của sự vật hiện tượng. Cho nên, theo Phật giáo thì chỉ cần ý thức được sự hạn chế của tri thức là đã có thể tránh “gây tạo” thêm. Điều này đối với mình thật dễ dàng vì mình bao giờ cũng ý thức được hiểu biết hạn chế của mình.

Tự dưng nhớ lại mấy hôm trước ở blog nào đó mọi người lên án Giáo hoàng vì định tội phá thai của đứa con gái nặng hơn là tội xâm hại chính con gái mình của người cha. Thoạt tiên theo tri kiến thông thường phản ứng đầu tiên của mình là thấy phản đối như vậy là đúng. Tuy nhiên sau đó mình có suy nghĩ là nếu như mình quan niệm rằng bào thai là một mạng sống thì theo cách phân loại tội nặng nhẹ thì tội tiêu diệt mạng sống tất nhiên là nặng hơn mọi loại tội khác. Đấy là chưa kể đối với cùng một hành vi gây hại, chúng ta thường cảm thấy căm phẫn hơn nếu đối tượng bị hại là trẻ em. So sánh tương tự như vậy thì sẽ thấy quan niệm như Giáo hoàng là có thể hiểu được.

Tôi đọc sách kinh doanh (business) thường xuyên. Đối với loại sách này thì nếu biết Tiếng Anh sẽ không lo thiếu sách hay để đọc. Dù tôi biết Tiếng Anh, nhưng tôi rất vui lòng mua bản dịch Tiếng Việt nếu như chất lượng dịch chấp nhận được vì giá tiền bản dịch rẻ hơn nhiều so với bản gốc. Tuy nhiên, thật đáng tiếc là trong số những người làm sách kinh doanh chưa có thương hiệu nào khiến tôi yên tâm về mặt chất lượng như Nhã Nam đối với sách văn học.

Tôi nghĩ, so với tất cả các loại sách khác thì sách kinh doanh phải phát triển nhất trong hoàn cảnh hiện nay mới đúng. Tôi đánh giá sự phát triển theo các yếu tố: (1) theo kịp thời sự của thế giới (best-sellers) và trong nước, (2) bản dịch có chất lượng và (3) xây dựng tủ sách kiến thức cơ bản một cách hệ thống. Tôi không bàn đến thị trường sách gốc vì điều đó còn khá xa vời. Yếu tố đầu tiên đã được làm tương đối tốt, có lẽ vì nó dễ nhất. Chỉ cần theo dõi phương tiện truyền thông nước ngoài là biết được sách gì đang nổi trên thế giới. Ví dụ gần đây nhất là cuốn Chiến lược Đại Dương Xanh (Blue Ocean Strategy), được giới thiệu ở Việt Nam chỉ sau 17 tháng phát hành lần đầu ở nước ngoài. Việc xuất bản ồ ạt các sách thượng vàng hạ cám về chứng khoán cũng thuộc yếu tố này. Rõ ràng Việt Nam hoàn toàn làm tốt những hoạt động mang tính chụp giựt.

Đối với yếu tố chất lượng bản dịch có lẽ cần phải nói rõ hơn. Không giống như trong văn học là lĩnh vực mà mọi người không thể thống nhất với nhau về tiêu chuẩn của một bản dịch tốt. Đối với một quyển sách về kinh doanh, một bản dịch tốt theo tôi chỉ cần truyền tải đúng ý nghĩa của bản gốc là đủ. Nghĩa của tác phẩm kinh doanh, may mắn thay luôn rõ ràng trừ phi đó là một tác phẩm tồi. Do vậy khi đọc một bản dịch tối nghĩa, tôi không thể không kết luận rằng người dịch không đủ khả năng đọc hiểu bản gốc, nhất là khi bản dịch không tuân thủ cách ngắt câu, ngắt đoạn, thậm chí là bỏ hẳn nội dung trong bản gốc.

Để minh họa, tôi lấy ví dụ của cuốn Khởi thuật do alphabooks dịch từ cuốn The art of the start của Guy Kawasaki. Tôi chọn cuốn này vì đây là một tác phẩm tương đối đơn giản về mặt ngôn ngữ, người dịch không cần phải có kiến thức về chuyên ngành như chứng khoán hay tiếp thị. Tất nhiên để dịch tốt, người dịch cần có hiểu biết về môi trường khởi nghiệp ở Mỹ, nếu có đọc qua các sách khởi nghiệp khác thì càng tốt vì đây chính là điểm khác biệt của Guy Kawasaki. Tuy nhiên ở đây tôi không kỳ vọng một bản dịch hay, tôi chỉ cần một bản dịch đúng là đủ để yên tâm mà đọc.

VD1: Tác giả dẫn một câu thoại trong phim để minh họa về nghệ thuật định vị.

Bản gốc: Dòng 4-12, trang 21
Allow me to introduce myself. My name is Wile E. Coyote . . . Genius. I am not selling anything, nor am I working my way through college, so let’s get down to cases. You are a rabbit, and I am going to eat you for supper. Now, don’t try to get away! I am more muscular, more cunning, faster, and larger than you are . . . and I’m a genius. Why, you could hardly pass the entrance examinations to kindergarten. So, I’l l give you the customary two minutes to say your prayers.
— The Bugs Bunny/Road Runner Movie (1979)

Bản dịch: Dòng 3-5, trang 51
Mới chỉ nhìn thấy chút thành quả đã cho là thành công, đó là kiểu tư duy của những kẻ thất bại.
- A. France

Không hiểu tại sao người dịch lại tự ý đổi câu quote của tác giả thành một câu quote chẳng ăn nhập gì đến chủ đề của chương. Chẳng lẽ alphabooks dịch từ một bản gốc đặc biệt? Có thể lắm vì tôi lại thấy:

VD2: Tác giả quote Aldous Huxly để minh họa cho ý việc định vị phải mang tính cá nhân thì mới thu hút sự chú ý của khách hàng.

Bản gốc: Dòng 14-15, trang 37
To his dog, every man is Napoleon; hence the constant popularity of dogs.

Bản dịch: Dòng 25-26, trang 61
Mỗi người chủ là một Napoleon đối với con chó của mình, cũng đồng nghĩa với người nó rất mực kính trọng và yêu mến.

VD3: Tác giả so sánh sự khác nhau giữa công ty mới thành lập và công ty lớn. Tôi có thể dễ tính đến mức bỏ qua cho phần sau của câu khi người dịch không thèm đá động gì đến cổ phiếu là lý do tại sao người ta chấp nhận làm việc ở công ty mới thành lập. Tôi có thể bỏ qua vì dù sao ý chính tuy không đủ nhưng vẫn chưa đến mức sai. Tuy nhiên dịch “get it” thành “biết chấp nhận” là hiểu sai, “get it” ở đây là “cùng chí hướng”, nghĩa là hiểu, đồng cảm và tin tưởng vào kế hoạch của người sáng lập công ty.

Bản gốc: Cột 3, ô thứ 5 từ trên xuống, trang 23
Sucking in people who “get it” and are willing to risk their careers for stock options

Bản dịch: Cột 3, ô thứ 5 từ trên xuống, trang 43
Tìm kiếm những người “biết chấp nhận” và sẵn sàng đối mặt với rủi ro

Tôi không cố ý tìm lỗi, chỉ thấy khó hiểu nên đối chiếu lại với bản gốc. Đây cũng không phải là kinh nghiệm đầu tiên với các bản dịch của alphabooks. Thú thật là tôi chỉ đọc sách dịch của alphabooks vì vẻ bề ngoài khá là chuyên nghiệp như bìa, in ấn, dàn trang. Nếu chúng cũng xấu xí như các quyển khác thì tôi đã không để mắt đến và tránh được cảm giác không được tôn trọng. Thiết nghĩ nếu đã không có một bản dịch đàng hoàng thì bàn đến việc tổ chức dịch một cách hệ thống là vô nghĩa.

Tôi tin rằng rồi chúng ta cũng sẽ có một đơn vị làm sách kinh doanh chuyên nghiệp, chỉ hy vọng họ xuất hiện sớm để tôi có thể yên tâm mà đọc sách dịch.